Wanneer we zelf de regels in stand houden die ons beperken.
Quis custodiet ipsos custodes? Wie bewaakt de bewakers?
De Romeinse dichter Juvenalis schreef die vraag bijna tweeduizend jaar geleden op. Hij vroeg zich af wie toezicht houdt op de mensen die aangesteld zijn om anderen te bewaken. Doorheen de eeuwen kreeg zijn vraag een veel bredere betekenis. Wie controleert wie de macht heeft? En houden zij die de regels bewaken, zich er zelf ook aan?
Onlangs moest ik aan die zin denken, maar dan op een heel andere manier.
Wat als we niet alleen bewaakt worden, maar ook zelf de bewakers zijn? Wat als we regels in stand houden die ons zelf beperken, en dan ook nog van anderen verwachten dat ze zich eraan houden?
Wie heeft eigenlijk beslist dat het zo hoort?
Van kleins af leren we hoe het hoort. Wat beleefd is. Wat succes betekent. Hoe een goede ouder zich gedraagt. Welke keuzes verstandig zijn.
Veel van die regels zijn waardevol. Ze zorgen ervoor dat we rekening houden met elkaar, en dat samenleven lukt.
Maar niet elke regel is zo vanzelfsprekend als hij lijkt.
Waarom vinden we het normaal dat iemand zich jarenlang kapotwerkt, maar noemen we iemand die bewust minder wil werken al snel "weinig ambitieus"? Waarom bewonderen we wie altijd voor iedereen klaarstaat, maar vinden we iemand die duidelijk zijn grenzen aangeeft egoïstisch?
En waarom voelen zoveel mensen zich verplicht om een bepaald pad te volgen, ook als het helemaal niet bij hen past? Studeren, werken, carrière maken, een huis kopen, een gezin stichten. Allemaal mooie keuzes. Zolang het ook echt jouw keuzes zijn.
Wie van dat vertrouwde pad afwijkt, krijgt al snel vragen, opmerkingen of goedbedoeld advies. En soms komen die net van de mensen die zelf het zwaarst onder die verwachtingen gebukt gaan.
Wanneer we zelf de bewakers worden
Stel je een vrouw voor die haar hele leven geleerd heeft dat een goede moeder zichzelf op de laatste plaats zet. Jarenlang schoof ze haar eigen behoeften opzij. Zo hoorde dat nu eenmaal.
Op een dag ontmoet ze een andere moeder. Die neemt bewust tijd voor zichzelf, gaat af en toe alleen op reis en vindt haar job belangrijk.
Dat schuurt. Ze denkt misschien: wat egoïstisch. Neemt die haar verantwoordelijkheid wel ernstig?
Maar misschien zit er nog iets anders onder. Misschien laat die andere moeder haar iets zien wat ze zichzelf nooit heeft toegestaan. Want als het voor haar wél mag, waarom dan niet voor mij?
Dat is geen makkelijke vraag.
We hebben de neiging om onze eigen keuzes te verdedigen. Als iemand het helemaal anders aanpakt, roept dat spanning op. Niet omdat die ander iets fout doet, maar omdat het ons uitnodigt om onze eigen vanzelfsprekendheden opnieuw te bekijken. En dat doen we niet graag.
Het voelt veiliger om vast te houden aan de regels die we kennen, dan om ons af te vragen of we ze eigenlijk nog willen volgen.
Zo worden we soms, zonder het te merken, de bewakers van een systeem waarin we ons zelf ook niet helemaal vrij voelen.
We veroordelen anderen om wat we onszelf niet toestaan
Er is een zin die ik vaak gebruik in mijn coaching:
"Veroordeel een ander niet omdat die andere zonden heeft dan jij."
Ik vind dat een mooie gedachte, ook los van de religieuze betekenis van het woord zonde.
We hebben allemaal onze tekortkomingen, onzekerheden en tegenstrijdigheden. En toch kunnen we opvallend streng zijn voor gedrag dat anders is dan het onze.
Wie altijd hard werkt, heeft soms weinig begrip voor iemand die bewust meer rust neemt. Wie zijn gevoelens moeilijk toont, vindt een ander al snel "overgevoelig". En wie altijd rekening houdt met wat de omgeving verwacht, ergert zich aan mensen die zich daar weinig van aantrekken.
Onze eigen keuzes kunnen we meestal goed uitleggen. We kennen ons verleden, onze bedoelingen, de omstandigheden. Bij een ander zien we vooral het gedrag. Wat eraan voorafging, weten we vaak niet.
Dat wil niet zeggen dat je alles moet goedkeuren. Begrijpen waarom iemand iets doet, is iets anders dan het aanvaardbaar vinden. Je mag grenzen stellen en gedrag afkeuren, zeker als het anderen schaadt.
Maar het is wel de moeite om je af en toe af te vragen waar je oordeel vandaan komt. Doet die persoon echt iets verkeerd? Of doet hij gewoon iets wat jij jezelf nooit hebt toegestaan?
De onzichtbare kracht van wat normaal is
In de sociale psychologie heet dit conformiteit: de neiging om je gedrag aan te passen aan wat de groep verwacht.
Dat doen we niet alleen uit angst voor kritiek. We zijn sociale wezens. We willen erbij horen. En wat anderen doen, helpt ons in te schatten wat gepast is.
Na een tijd zitten die verwachtingen zo diep dat we ze niet meer herkennen als verwachtingen. Ze voelen als onze eigen overtuigingen.
We zeggen niet meer: de maatschappij verwacht dat ik altijd productief ben. We zeggen: ik voel me schuldig als ik niets doe.
We zeggen niet meer: anderen vinden dat ik iedereen tevreden moet houden. We voelen ons gewoon een slecht mens als iemand teleurgesteld is.
We zeggen niet meer: ik durf niet af te wijken. We zeggen: dat is nu eenmaal niets voor mij.
Zo wordt het steeds moeilijker om het verschil te zien tussen wat je zelf wil, en wat je geleerd hebt te willen.
Dat kom ik in coaching vaak tegen. Mensen die perfect kunnen uitleggen wat er van hen verwacht wordt, maar niet goed weten wat ze zelf nodig hebben. En zodra ze voorzichtig iets anders beginnen te doen, steekt het schuldgevoel de kop op. Niet omdat ze iets fout doen. Wel omdat het anders is dan ze gewend zijn.
Vrijheid begint misschien met een andere vraag
We denken vaak dat vrijheid vooral betekent dat niemand je tegenhoudt.
Voor mij heeft vrijheid ook te maken met de moed om je eigen overtuigingen eens tegen het licht te houden:
Waarom vind ik dat iets zo hoort?
Wie heeft me dat geleerd?
Heb ik vandaag nog iets aan die overtuiging?
En waarom vind ik het soms moeilijk als iemand anders een andere keuze maakt?
Dat vraagt openheid. Ook voor ideeën waar je het niet meteen mee eens bent. Misschien heeft die ander geen ongelijk, maar kijkt hij gewoon vanuit andere ervaringen en andere noden.
En misschien zijn twee heel verschillende keuzes allebei waardevol.
Je kan ambitieus zijn en toch bewust rust nemen. Je kan een betrokken ouder zijn en ruimte voor jezelf nodig hebben. Je kan rekening houden met anderen en toch je eigen grenzen bewaken.
We hoeven niet allemaal hetzelfde leven te leiden om elkaars keuzes te respecteren.
Wie bewaakt de bewakers?
Misschien mogen we die eeuwenoude vraag dus ook eens aan onszelf stellen.
Wanneer bewaak ik regels die ik nooit bewust gekozen heb? Wanneer verwacht ik van anderen dat ze zich aanpassen aan overtuigingen die ik zelf nooit in vraag heb gesteld? En wanneer oordeel ik over iemand, omdat die de vrijheid neemt die ik mezelf nog niet gun?
Dat betekent niet dat je alle regels overboord moet gooien. Ook niet dat elke individuele keuze automatisch de juiste is. Wel dat het goed is om af en toe stil te staan bij wat je als vanzelfsprekend beschouwt.
Sommige regels beschermen ons. Andere houden ons klein. En sommige bestaan alleen nog omdat niemand zich afvraagt waarom ze er zijn.
Misschien begint vrijheid niet alleen bij stoppen met jezelf te beperken. Maar ook bij anderen niet langer verplichten om binnen jouw grenzen te leven.
Herken je jezelf hierin?
Maak je vaak keuzes vanuit wat anderen van je verwachten? Voel je je schuldig als je voor jezelf kiest? Of geraak je moeilijk los van ideeën over hoe je "zou moeten" zijn?
In coaching bij Find Balance gaan we samen na welke overtuigingen en patronen je keuzes sturen. Wat heb je meegekregen? Wat helpt je vandaag nog? En waar mag je wat meer ruimte voor jezelf maken?
Niet om alle verwachtingen naast je neer te leggen, maar om bewuster te kiezen welke je wil volgen. Want je hoeft niet te leven volgens regels die je nooit zelf gekozen hebt.
Ontdek wat coaching voor jou kan betekenen en plan een kennismakingsgesprek.