Hoe je verwachtingen ongemerkt mee bepalen wat er gebeurt.
Je bent uitgenodigd op een feestje waar je bijna niemand kent. Je hebt er eigenlijk niet veel zin in. Je vindt jezelf niet zo sociaal, en je bent er vrij zeker van dat de anderen je niet interessant zullen vinden.
Met dat gevoel stap je binnen. Je blijft wat aan de kant staan, met je glas in de hand. Je begint zelf geen gesprekken. En als iemand je iets vraagt, hou je je antwoord kort. Niet omdat je geen contact wil, maar omdat je bang bent iets doms te zeggen.
De andere gasten voelen dat je wat terughoudend bent en laten je met rust. Ze praten met wie makkelijker aanspreekbaar lijkt.
Op weg naar huis denk je: Zie je wel. Ik wist het. Niemand had interesse in mij.
En je overtuiging is weer een beetje sterker geworden.
Maar wat als die overtuiging zelf mee bepaald heeft hoe de avond liep?
De voorspelling die zichzelf waarmaakt
In de psychologie heet dit een self-fulfilling prophecy: een zelfvervullende voorspelling.
Wat je verwacht van een situatie, beïnvloedt hoe je je gedraagt. En dat gedrag maakt de kans groter dat je verwachting uitkomt.
Dat heeft niets met magie te maken. Je gedachten voorspellen de toekomst niet. Maar wat je gelooft, kleurt hoe je reageert, welke kansen je neemt en welke je laat liggen. Meestal zonder dat je het doorhebt.
Neem Sarah, een denkbeeldige collega. Ze is ervan overtuigd dat ze niet goed genoeg is in haar job. Dus bereidt ze alles tot in de puntjes voor, controleert ze haar werk drie keer en steekt ze nooit haar hand op voor iets nieuws. Als haar leidinggevende iemand anders vraagt voor een uitdagend project, ziet ze daarin het bewijs: ik ben inderdaad niet goed genoeg.
Terwijl haar leidinggevende misschien gewoon iemand zocht die zelf initiatief neemt.
Of neem iemand die bang is om verlaten te worden. Uit die angst vraagt hij voortdurend bevestiging aan zijn partner. Hij stelt veel vragen en ziet in elke kleine verandering een teken dat er iets mis is. Zijn partner voelt zich daardoor onder druk staan en neemt wat afstand. En net die afstand bevestigt zijn angst.
Wat begon als een verwachting, heeft mee geschreven hoe het verhaal afloopt.
We zien wat we verwachten te zien
Er speelt nog iets mee. Ons brein let vooral op wat past bij wat we al geloven. Dat heet confirmation bias, of bevestigingsvooroordeel.
Stel dat je denkt dat mensen je niet graag hebben. Op een dag krijg je negen vriendelijke reacties en één wat koele. Raad eens welke je 's avonds nog in je hoofd hebt?
Die negen andere vergeet je snel, of je praat ze weg. Ze waren gewoon beleefd. Ze hadden iets van je nodig. Ze meenden het niet echt.
Maar die ene kortaffe reactie? Die bewijst wat je al dacht.
Zie je wel.
Het lastige is dat we onszelf daarbij heel objectief vinden. We denken dat we gewoon zien wat er is. In werkelijkheid kijken we door een bril die gekleurd is door wat we eerder meemaakten. En hoe langer je door dezelfde bril kijkt, hoe minder je nog doorhebt dat je hem draagt.
Waar komen die overtuigingen vandaan?
Niemand wordt geboren met het idee dat hij niet goed genoeg is, of dat je anderen niet kan vertrouwen. Dat leer je onderweg.
Misschien groeide je op in een gezin waar fouten maken niet echt mocht. Misschien kreeg je vooral een schouderklopje als je goede punten had of voor iedereen zorgde. Of misschien werd je ooit uitgelachen of in de steek gelaten door iemand die belangrijk voor je was.
Uit zulke ervaringen trekken we conclusies. Over anderen, over de wereld, en vooral over onszelf:
Ik moet perfect zijn om graag gezien te worden.
Ik mag niemand teleurstellen.
Als ik me kwetsbaar opstel, word ik gekwetst.
Ooit was dat misschien een slimme manier om jezelf te beschermen. Maar jaren later kan diezelfde overtuiging je in de weg zitten.
In coaching sta ik daar vaak bij stil. Veel mensen weten wel dat ze streng zijn voor zichzelf, of dat ze moeilijk grenzen stellen. Maar welke overtuiging daaronder zit, dat zien ze veel minder. En zolang die onbewust blijft, blijft ze ook je gedrag sturen.
Niet alles wat je vreest, veroorzaak je zelf
Hier wil ik wel een belangrijke kanttekening maken.
Als je over zelfvervullende voorspellingen leest, kan het lijken alsof je zelf verantwoordelijk bent voor alles wat je overkomt. Dat is natuurlijk niet zo.
Wie op het werk onrechtvaardig behandeld wordt, heeft dat niet zelf uitgelokt met negatieve gedachten. Wie al vaak afgewezen werd, heeft er misschien heel goede redenen aan overgehouden om voorzichtig te zijn. En wie opgroeide in een onveilige omgeving, heeft er niet zomaar voor gekozen om anderen moeilijk te vertrouwen.
Je gedachten beïnvloeden wat er gebeurt, maar ze bepalen niet alles.
Niet iedereen gedraagt zich altijd eerlijk, vriendelijk of voorspelbaar. Soms is een situatie gewoon moeilijk. Soms behandelt iemand je slecht. En soms loopt iets mis, ook al begon je eraan met de beste verwachtingen.
Het gaat er dus niet om dat je jezelf de schuld geeft. Wel om nieuwsgierig te worden naar dat ene stukje waar je misschien wél invloed op hebt.
Wat als je jouw verhaal eens in vraag stelt?
In coaching help ik mensen vaak om hun gedachten niet meteen als feiten te zien.
Iemand antwoordt niet op je bericht. Dat is een feit. Dat die persoon je niet belangrijk vindt, is een interpretatie.
Je hebt een fout gemaakt. Dat is een feit. Dat je dus onbekwaam bent, is een conclusie.
En als iemand vandaag wat afstandelijk doet, wil dat nog niet zeggen dat jij iets fout deed.
Toch maken we die sprongen de hele tijd. Zo snel dat we het verschil niet meer zien tussen wat er echt gebeurde en het verhaal dat we erbij vertellen.
Daarom helpt het om af en toe stil te staan bij wat je denkt. Niet om elke negatieve gedachte meteen te vervangen door een positieve. Dat wordt al snel een nieuwe vorm van druk, alsof je niet meer mag twijfelen of bang zijn. Wel om jezelf de ruimte te geven voor een andere verklaring.
Misschien vindt die persoon op het feestje je helemaal niet saai, maar dacht hij gewoon dat je liever met rust gelaten wou worden.
Misschien ben je niet onbekwaam, maar durf je jezelf nog niet genoeg te laten zien.
En misschien is wat je al jaren over jezelf denkt niet de waarheid over wie je bent. Maar een verhaal dat je ooit bent gaan geloven.
Een kleine oefening
Denk aan een overtuiging die vaak terugkomt in je leven. Dat je niet interessant genoeg bent, bijvoorbeeld. Dat je iedereen tevreden moet houden. Of dat mensen je laten vallen als je voor jezelf opkomt.
Stel jezelf dan deze drie vragen:
Wat doe ik als ik vanuit die overtuiging handel?
Welke reacties lok ik daarmee misschien uit bij anderen?
Wat zou er veranderen als ik die overtuiging niet langer automatisch geloof?
Je hoeft niet meteen een ander mens te worden. Verandering kan klein beginnen. Eén keer toch dat gesprek aangaan. Eén keer zeggen wat je denkt. Eén keer nee zeggen, zonder er een hele uitleg bij te geven.
Niet omdat je zeker weet dat het goed afloopt. Wel omdat je wil ontdekken of het ook anders kan.
En valt de reactie toch tegen? Dan betekent dat nog niet dat je overtuiging klopt.
Misschien wordt het tijd voor een ander verhaal
We vertellen onszelf de hele dag verhalen. Over wie we zijn, wat we kunnen en wat anderen van ons denken.
Sommige verhalen geven ons vertrouwen. Andere houden ons klein.
Het lastige is dat we vaak niet meer doorhebben dat het verhalen zijn. We zien ze als feiten. Als een vast stukje van wie we zijn.
Zo ben ik nu eenmaal.
Maar misschien was je niet altijd zo. Misschien heb je ooit geleerd om zo te denken, omdat dat toen logisch was. Of zelfs nodig.
En wat je ooit geleerd hebt, kan je ook weer anders leren.
Niet door jezelf wijs te maken dat alles kan als je maar positief genoeg denkt. Wel door je af te vragen of het verhaal dat je al zo lang over jezelf vertelt, vandaag nog klopt.
Denk nog eens aan dat feestje. Wat als je deze keer zelf naar iemand toestapt en vraagt hoe die de gastvrouw kent? Misschien wordt het een fijn gesprek, misschien ook niet. Maar je geeft de avond een eerlijke kans, in plaats van hem al thuis te beslissen.
Soms is de grootste verandering niet dat de wereld plots anders wordt. Wel dat jij jezelf de kans geeft om er anders in te staan.
En wie weet ontdek je dan iets wat je vooraf nooit had durven voorspellen.
Herken je jezelf hierin?
Komen bepaalde overtuigingen telkens weer terug? In een coachingtraject bij Find Balance gaan we samen na welke gedachten en patronen je gedrag sturen, waar ze vandaan komen en hoe je er anders mee kan omgaan. Niet om iemand anders te worden, maar om meer ruimte te maken voor wie je echt bent.
Wil je ontdekken wat coaching voor jou kan betekenen? Neem gerust contact op voor een gratis kennismakingsgesprek.